Wong Melayu


Wong Melayu (Malay: Orang Melayu; Jawi: أورڠ ملايو) inggih punika soroh etnoagama Austronésia sane mawit saking Semenanjung Melayu, Sumatra kangin, pasisi Kalimantan, miwah pulau-pulau sane alitan sane magenah ring pantaraning genah-genah puniki sane kaloktah dados Kepulauan Riau. Basa Melayu inggih punika anggota kulawarga basa Austronésia. Genah puniki mangkin dados pahan saking negara-negara modern inggih punika Malaysia, Indonésia, Brunéi Darussalam, Singapura, Burma, Thailand, lan Filipina.
Wenten keragaman basa, budaya, seni miwah sosial sane ageng ring makudang soroh Melayu, utamanyane sangkaning satusan warsa imigrasi miwah asimilasi saking makudang soroh miwah suku regional ring Asia Tenggara Maritim. Manut babad, krama Melayu utamanyane mawit saking suku Austronesia miwah Austroasia sane mabasa Melayu sadurungnyane sane ngwangun makudang-kudang panegara miwah kerajaan perdagangan maritim kuno, utamanyane Brunei, Kedah, Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, Melayu, miwah Sriwijaya.[1][2]
Pangrauh Kesultanan Malaka ring abad ka-15 ngawinang revolusi ageng ring sejarah Melayu, sane mabuat pisan magenah ring warisan politik lan budaya sane jimbar. Cihna sane pastika saking Melayu - agama Islam, basa miwah tradisi Melayu - kawedarang sampun kasobyahang salami masa puniki, sane ngawinang etnogenesis Melayu pinaka soroh etnoagama utama ring wawidangan punika. Ring sastra, arsitektur, tradisi kuliner, busana tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri miwah tradisi istana kerajaan, Malaka netepang standar sané katulad olih kesultanan Melayu salanturnyané. Masa jayanyane kesultanan Melayu ring Semenanjung Melayu, Sumatera Kangin lan Pasih Kalimantan nyingakin akeh kramannyane, pamekas saking makudang-kudang komunitas suku sakadi Batak, Dayak, Wong Asli lan Wong Laut, ngrereh Islamisasi lan Invasi Melayu. Sakadi sane sampun lintang, istilah "Melayu" sampun nglimbak ring soroh sane tiosan ring sajeroning "Jagat Melayu"; kawigunan puniki mangkin akehan kawatesin ring Malaysia miwah Singapura, inggian warih sane tiosan saking soroh puniki kasengguh Anak Dagang ("pedagang") miwah akehan mawit saking Indonesia sakadi Aceh, Banjar, Bugis, Mandailing, Minangkabau miwah Jawa.
Sajeroning sejarahnyane, krama Melayu sampun kaloktah pinaka krama sane madagang ring pasisi pasih antuk ceciren budaya sane cair.[3][4] Dane ngeresep, ngepah miwah ngirimang makudang-kudang ceciren budaya saking soroh lokal tiosan, sekadi Minangkabau miwah Aceh.


Sastra epik Malay Annals ngaitkan wit etimologis "Melayu" sareng tukad alit sane mawasta Sungai Melayu ('tukad Melayu') ring Sumatra, Indonésia. Epos punika iwang maosang tukad punika membah nuju Tukad Musi ring Palembang, nanging sujatinnyane membah nuju Tukad Batang Hari ring Jambi.[5]:298 Istilah puniki kabaosang mawit saking kruna Melayu melaju, gabungan saking pangater verbal 'me' lan kruna akar 'laju', sane maartos "ngranjingang", kaanggen nlatarang arus kuat tukad sane ngegancangin.[6]
Sadurung abad ka-15, istilah "Melayu" miwah variannyané sané masuara pateh kanten mamargi pinaka toponim sané sampun sue ring wewidangan Selat Malaka.[7]
- Malaya Dwipa, “Malaya Dvipa”, katlatarang ring pasal 48, Vayu Purana pinaka sinalih tunggil propinsi ring segara kangin sane pecak madaging mas miwah perak. Makudang-kudang sujana matehang istilah punika sareng Sumatra,[8] nanging makudang-kudang sujana India percaya istilah punika patut nujuang Semenanjung Malaya sane magunungan, nanging Sumatra pinih patut mapaiketan sareng Suvarnadvipa.[9][10][11][12][13]
- Maleu-kolon – genah ring Chersones Emas, saking karya Ptolemeus, Geografi.[14]
- Mo-lo-yu – kabaosang olih Yijing, biarawan Buddha Cina dinasti Tang sane ngrauhin Asia Tenggara duk warsa 688-695. Manut Yijing, kerajaan Mo-Lo-Yu punika magenah ring jarak 15 rahina malayar saking Bogha (Palembang), ibu kota Sribhoga (Sriwijaya). Butuh malayar 15 rahina taler mangda prasida rauh ring Ka-Cha (Kedah) saking Mo-lo-yu; punika mawinan, prasida kaanggep Mo-Lo-Yu pacang magenah ring tengahing genah makakalih punika.[15] Asiki teori sané sampun kaloktah mapaiketan sareng Mo-Lo-Yu sareng Jambi ring Sumatra,[16] sakéwanten genah Jambi matungkasan sareng gambaran Yi Jing indik "malayar atengah jalan pantaraning Ka-Cha (Kedah) miwah Bogha (Palembang)". Ring Dinasti Yuan (1271-1368) miwah Dinasti Ming (1368-1644), kruna Ma-La-Yu sering kabaosang ring sasuratan sejarah Cina – antuk pauwahan ejaan santukan galah pantaraning dinasti – pinaka negara sané nampek ring segara kelod. Diantarane istilah sane kaanggen inggih punika "Bôk-lá-yù", "Mók-là-yū" (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — katureksa saking sumber tulis biarawan Xuanzang) lan Wú-laī-yû (無来由).
- Malaiyur – sane kabaosang ring prasasti Tanjore. Punika kagambarang pinaka kerajaan sane madue "gunung sane kukuh antuk bentengnyane" sane runtuh ring para penjajah Chola salami kampanye Rajendra Chola I ring abad ka-11. Minab magenah ring Sumatra, ring pantaraning Pannai miwah Sriwijaya (Palémbang),[17]:77–78, 170 minab ring situs arkeologi Muaro Jambi.[18]:405
- Malai – kabaosang olih ahli geografi Arab abad ka-12 Muhammad al-Idrisi ring Tabula Rogeriana, punika nyihnayang semenanjung Malaya pinaka pulau sane dawa lan kawastanin Malai, mawates sareng Qmer (Khmer) lan magenah 12 rahina malayar saking Sanf (Champa).[19][20]
- Bhūmi Mālayu – (harfiahnyane "Tanah Malayu"), transkripsi saking Prasasti Padang Roco sane mawit saking warsa 1286 M olih Slamet Muljana.[21] Istilah punika mapaiketan sareng kerajaan Dharmasraya.
- Ma-li-yu-er – kabaosang ring babad dinasti Yuan, nganutin bangsa Semenanjung Malaya sane ngadepin ekspansi kelod Kerajaan Sukhothai, duk pemerintahan Ram Khamhaeng.[22] Babad punika maosang: "..Kawentenan permusuhan pantaraning Siam miwah Ma-li-yu-er antuk makakalih saling ngamademang...". Pinaka penampén saking parilaksana Sukhothai, utusan Tiongkok lunga ka istana Ram Khamhaeng duk warsa 1295 makta dekrit kekaisaran: "Tegepin janjin ragané miwah sampunang nglaksanayang sané kaon majeng ring Ma-li-yu-er".[23]
- Malauir – kabaosang ring cakepan Marco Polo pinaka kerajaan sane magenah ring Semenanjung Malaya,[24][25] minab mesib sareng sane kabaosang ring babad Yuan.
- Malayapura – (sane harfiahnyane "kota Malaya" utawi "benteng Malaya"), sane kasurat ring prasasti Amoghapasa sane mawit saking warsa 1347 M. Istilah punika kaanggen olih Adityawarman anggen nujuang Dharmasraya.
Piteket sane tiosan minakadi kruna basa Jawa mlayu (pinaka kruna kria: malaib, partisipan: buron), utawi istilah Melayu melaju (nglanturang mempercepat), sane nujuang ring mobilitas sane tegeh lan sifat migrasi kramannyane. De Barros (1552) maosang indik Iskandar Shah ngadanin Malaios (Melayu) kadi asapunika santukan pangusiran ajinnyane saking panegarannyane. Albuquerque nlatarang indik Sang Parameswara ngungsi (malayo) saking kerajaan Palémbang nuju Malaka.[26]
Kruna "Melayu" pinaka etnonim, anggen nyihnayang kelompok etnologi sane sampun pastika mabinayan, katarka sampun kadadosang modis ring sajebag integrasi Kesultanan Malaka pinaka kekuatan regional duk abad ka-15. Punika kaanggen nglaporang parsialitas sosial krama Malaka sane mabinayan sareng krama asing sakadi saking wewidangan sane pateh, utamanyane krama Jawa lan Thai.[27] Puniki kabuktiang saking daftar kruna-kruna Melayu ring pangawit abad ka-16 olih Antonio Pigafetta (pamilet ring tawaf Magellan), sané nganutin panganggén frase chiara Malaiu (cara-cara Melayu) ring maritim Asia Kelod-Kangin anggén nganutin al parlare de Malacca (basa Italia antuk "mangda maosang indik Malaka").[28]
Manut sejarawan Anthony Milner, sastra Melayu klasik sering nlatarang indik Melayu antuk arti sane cupit saking interpretasi modern; nganutin teks-teks ring sor puniki pinaka bukti saking pamineh punika:[29]:91–92
- Hikayat Hang Tuah, sane kasurat utamanyane salami abad ka-17, wantah nyihnayang krama Melayu pinaka subjek Kesultanan Malaka.[30]
- Hikayat Patani, sané kawangun saking warsa 1690-1730, nyayagayang ngawigunayang parinama punika wantah ring Johor.[31][32]
- Hikayat Merong Mahawangsa (taler kabaos Cakepan Kedah), sane kasurat ring panguntat abad ka-18 utawi pangawit abad ka-19, ngindarin nganggen deskriptor "Melayu" majeng ring krama Kedah.
- Hikayat Aceh, sane kakenehang sampun kasurat sawatara pantaraning warsa 1636 lan 1700, eksplisit ngiket etnis Melayu sareng Johor, nanging nenten ngamargiang sane pateh ritatkala nganutin Acéh utawi Deli.[33]:2–4[34]
Nanging, Milner nyatet, karya-karya puniki sampun akeh ka edit saking galah ka galah olih makudang-kudang penyalin, sane minab ngranjing pengenalan utawi nincapang konsep identitas "Melayu"; silih tunggil salinan saking Cakepan Melayu, umpaminyane, nyihnayang kepala ring Palémbang sane nganutin "sentana titiang", nanging salinan salanturnyane maosang "subjek Melayu".[29]:{{{3}}}

Komunitas Melayu pangawit akehan animis, percaya ring kawentenan semangat (roh) ring sakancan parindikan.[35] Sawetara pamungkah era umum, agama Hindu lan Buddha kasobyahang olih para dagang Asia Selatan ka Kepulauan Melayu, irika ipun nglimbak ngantos abad ka-13, sadurung rauh agama Islam sane kabakta olih para dagang Muslim Arab, Asia Selatan lan Cina.
Ring abad ka-15, Islam saking sekte Sunni ortodoks nglimbak ring jagat Melayu ring sor Kesultanan Malaka. Mabinayan sareng agama Hindu, sane secara dangkal ngubah masyarakat Melayu awal, Islam prasida kabaos sampun jangkep terintegrasi ring kahuripan sarahina-rahina kramane.[36] Ngawit saking masa puniki, krama Melayu kaanggep pinaka kelompok etnoagama lan manut tradisi madue identifikasi sane raket sareng Islam[37] lan ipun nenten nguwah agamanyane ngawit punika.[36] Jati diri puniki sampun kukuh mawinan kabaos dados Islam punika mangda masuk Melayu (mangda ngranjing ring kemelayuan).[38]
Yadiastun asapunika, kapercayaan sadurungnyane madue akah sane dalem, ipun sampun ngamong raga nglawan anathema Islam – lan sujatine mistisisme Sufisme sampun dados nyambung ring kalangan Melayu, sareng roh-roh jagat animistik sadurungnyane lan makudang-kudang unsur agama Hindu.[39] Risampune warsa 1970-an, kabangkitan Islam (taler kabaos re-Islamisasi[40]) ring sajebag jagat Muslim, akeh tradisi sane kaanggep nenten manut sareng ajah-ajahan Islam lan madaging unsur-unsur syirik katilar olih krama Melayu ring Malaysia, nanging ring pantaraning krama Melayu ring Indonésia, tradisi puniki nenten kaanggep pinaka unsur-unsur syirik madaging lan takhayul. Pantaraning tradisi punika inggih punika rerainan mandi safar (manjus Safar), rerainan pemandian anggen ngamolihang kesucian spiritual, sane prasida kacingak fitur sane mirib sareng makudang-kudang sane wenten ring Durga Puja India.[41]
Akeh etnis Melayu modern inggih punika penganut Islam Sunni[42] miwah rerainan Melayu sane pinih utama inggih punika sane mawit saking Islam - Hari Raya Aidilfitri, Hari Raya Aidiladha, Awal Muharram, miwah Maulidur Rasul. Kaanggep murtad yening krama Melayu ngranjing saking Islam ring Malaysia miwah Brunéi Darussalam. Nanging, wenten makudang-kudang etnis Melayu sane magenah ring jaba panegara-panegara punika taler sampun ngrangkul agama sane tiosan sacara hukum ring sor hukum.


Makudang-kudang pangaruh budaya, terutama Cina, India, miwah Éropa, maplalian peran gede saking ngawangun arsitéktur Melayu.[43] Ngantos mangkin, kayu inggih punika bahan utama sane kaanggen antuk makasami wangunan tradisional Melayu.[44] Nanging, akéh wangunan batu taler kapanggihin utamannyané kompleks agama saking masa Sriwijaya miwah kerajaan Melayu isthmia kuno.
Candi Muara Takus miwah Candi Muaro Jambi ring Sumatra inggih punika silih sinunggil conto sane mapaiketan sareng unsur arsitektur Kekaisaran Sriwijaya. Nanging, arsitéktur Sriwijaya kepahan gede kawakilin ring Chaiya (mangkin provinsi ring Thailand) ring Semenanjung Malaya, sane marupa pusat penting sasuen periode Sriwijaya.[45][46] Soroh struktur punika kawangun antuk ruang sel antuk genah gambar Buddha miwah puncak struktur punika kadirian marupa stupa antuk teras-teras sane maturusan, matumpuk sane pinaka conto sane pinih becik ring Wat Pra Borom That saking Chaiya.[47]
Wenten taler bukti kuil-kuil Hindu utawi Candi ring sawewengkon Kedah kelod pantaraning gunung Jerai miwah lembah Sungai Muda, wewidangan sane kaloktah dados Lembah Bujang. Ring wewidangan sawatara 350 kilometer persegi, 87 situs agama bersejarah awal sampun kalaporang miwah wenten 12 candi sane magenah ring muncuk gunung, fitur sane nyihnayang minab mawit saking kepercayaan Melayu prasejarah ngenenin indik kasucian tongos-tongos sane tegeh.[48]

Reperensi awal indik arsitéktur Melayu ring Semenanjung Melayu polih katemu saking makudang-kudang catetan Cina. Cakepan saking Cina ring abad ka-7 nyaritayang indik para ziarah Buddha sané rauh ring Langkasuka miwah maosang kota punika kaiter olih tembok sané sampun kawangun menara miwah kapaekin saking gerbang ganda.[49] Cakepan saking abad ka7 indik utusan khusus Cina ring Kerajaan Bumi Merah ring Semenanjung Malaya, nyatet indik ibu kota madué tigang gerbang sané dohnyané lintangan saking satus langkah, sané kapayasin antuk lukisan sané madaging agama Buddha miwah roh-roh istri.[50]
Deskripsi rinci pertama saking arsitektur Melayu inggih punika saking Istana kayu gede Mansur Shah saking Malaka (mamerintah 1458-1477).[44] Manut Sejarah Melayu, wangunan punika madue struktur teluk sane kaunggahang pitung ring tiang kayu antuk atap pitung tingkat ring papan tembaga miwah kapayasin antuk menara sane masepuh miwah cermin kaca Cina.[51]
Umah-umah tradisional Melayu kawangun nganggen struktur rangka kayu sane sederhana. Ipun madue atap sane miring, teras ring arep, langit-langit sane tegeh, akeh bukaan ring tembok antuk ventilasi,[52] miwah sering kapayasin antuk ukiran kayu sane ruwet. Keindahan miwah kualitas ukiran kayu Melayu punika matetujon mangda dados indikator visual saking pangkat sosial miwah status sang sane madue punika.[53] Rumah Salinger, sane ngamolihang Penghargaan Arsitektur Aga Khan warsa 1998, inggih punika conto modern saking desain tradisional puniki.[54][55]
Sasuen makudang-kudang dekade, arsitektur tradisional Melayu sampun kaiusin olih Bugis miwah Jawa saking kelod, Siam, Inggris, Arab miwah India saking kaja, Portugis, Belanda, Aceh miwah Minangkabau saking kauh miwah Cina Selatan saking kangin.[56]

Basa Melayu inggih punika silih sinunggil basa sane pinih kaloktah ring jagate, utamanyane saking kulawarga Austronesia. Varian miwah dialek basa Melayu kaanggen pinaka basa resmi ring Brunéi Darussalam, Malaysia, Indonesia miwah Singapura. Basa puniki taler kaanggen ring Thailand Selatan, Kapuloan Cocos, Nusa Natal, Sri Lanka. Basa puniki kabaosang asli olih kirang langkung 33 yuta jadma ring sajebag Kapuloan Melayu lan kaanggen pinaka basa kaping kalih olih kirang langkung 220 yuta jadma.[57]
Wangun basa Melayu sane pinih lingsir mawit saking basa Proto-Malayo-Polinesia sane kabaosang olih krama Austronesia sane kapertama meneng ring Asia Kelod-Kangin. Wangun puniki salanturnyane pacang nglimbak dados Melayu Kuno ritatkala budaya miwah agama India ngawit nembus wawidangan punika. Basa Melayu Kuna madaging makudang-kudang istilah sane kantos mangkin, nanging tetep nenten karesepang olih penutur modern, nanging basa modern sampun akeh sane kauningin ring sasuratan Melayu Klasik, sane wangunnyane pinih lingsir mawit saking warsa 1303 M.[58] Melayu nglimbak dados Melayu Klasik majalaran antuk akeh kosakata basa Arab miwah Pars rikalaning Islam ngeranjing ring wawidangan punika, mauwah sajeroning pamarginnyane. Awalnyane, basa Melayu Klasik inggih punika soroh dialek sane mabinayan, sane nyihnayang makudang-kudang wit saking kerajaan Melayu ring Asia Tenggara. Silih sinunggil dialek puniki, sane kalimbakang ring tradisi sastra Kesultanan Malaka ring abad ka-15, pamuputnyane dados dominan.
Era Malaka kacihnayang antuk pauwahan basa Melayu dados basa Islam, antuk cara sane pateh sareng basa Arab, Persia, Urdu lan Swahili. Aksara Arab sane kaadaptasi sane kawastanin Jawi kaanggen ngentosin aksara Kawi, istilah agama miwah budaya Islam akeh kaasimilasi, ngutang akeh kruna-kruna Hindu-Buddha, miwah Melayu dados basa media pangajah-ajahan miwah penyebaran Islam ring sajebag wewidangan Asia Tenggara. Ring muncuk kawisesan Malaka ring abad ka-15, basa Melayu Klasik sampun nglimbak nglintangin jagat sane mabasa Melayu tradisional[59] miwah ngasilang lingua franca sane kawastanin Bahasa Melayu pasar ("Bazar Melayu") utawi Bahasa Melayu rendah ("Melayu sane andap") sane mabinayan sareng Bahasa Melayu tinggi ("Melayu sane tegeh") Malaka.[60] Katahnyane kapercayain yening basa Melayu Bazaar inggih punika basa pidgin miwah panglimbak sane pinih utama, sakemaon, sampun pidgin punika kreolisasi, ngawetuang makudang-kudang basa anyar sakadi basa Melayu Ambon, basa Melayu Manado miwah basa Betawi.[61]
Para pangawi Eropa duk abad ka-17 miwah ka-18, sekadi Tavernier, Thomassin miwah Werndly nyobyahang basa Melayu pinaka "basa sane kawikan ring makasami Hindia, sekadi basa Latin ring Éropa".[62] Punika taler sane pinih akeh kaanggen duk masa kolonial Inggris lan Belanda ring Kapuloan Melayu.[63] Sabaliknyane kapanggihang ring Hindia Timur Spanyol, inggian latinisasi massal Nusantara salami warsa kolonial ngawinang kudeta sejarah basa Melayu ring Filipina.
Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dados bebaosan standar ring pantaraning Melayu ring Singapura miwah Malaysia, miwah punika dados dasar asli basa Indonésia sane sampun standar.[59][64][65][66]
Lempas saking basa Melayu standar, sane kalimbakang ring wewidangan Malaka-Johor, wenten makudang-kudang dialek Melayu lokal. Minakadi krama Bangkan, krama Brunéi, krama Jambi, krama Kelantan, krama Kedah, krama Negeri Sembilan, krama Palembang, krama Pattan, krama Sarawak, krama Terengganu, miwah akeh sane lianan.
Basa Melayu punika manut sejarahnyane kasurat ring Pallawa, Kawi miwah Rencong. Sasampune rauh agama Islam, aksara Jawi sane madasar antuk basa Arab kaambil miwah kantun kaanggen kantos mangkin pinaka silih sinunggil saking kalih aksara resmi ring Brunéi Darussalam miwah pinaka aksara alternatif ring Malaysia.[67] Kakawitin saking abad ka-17, pinaka pikolih saking penjajahan Inggris miwah Belanda, basa Jawi saka kidik kagentosin antuk aksara Rumi[68] sane madasar antuk basa Latin sane pamuputnyane dados aksara modern resmi antuk basa Melayu ring Malaysia, Singapura, miwah Indonésia, miwah aksara resmi sareng-sareng ring Brunéi Darussalam.

Busana miwah tekstil tradisional Melayu sampun terus-terusan kauwah ngawit saking jaman kuno. Manut sejarah, Melayu kuno kasurat antuk ngeranjingang makudang-kudang bahan alami pinaka sumber vital antuk kain, busana miwah busana. Nanging, masa sane sampun ketah, nyaksiang rauhnyane para dagang saking kangin miwah kauh nuju pelabuhan Kepulauan Melayu, sareng-sareng ipun numbas barang-barang mewah anyar, rumasuk kapas miwah sutra alus. Busana punika salanturnyane dados sumber mode Melayu sane tegeh miwah ngamolihang peran budaya pinaka identitas sane ngiket ring Nusantara, utamanyane ring semenanjung, Sumatra miwah wewidangan pasisi Kalimantan.[69]
Ring budaya Melayu, busana miwah tekstil kasub pinaka pralambang keindahan, kawisesan miwah status. Akeh akun ring hikayat Melayu negesang genah khusus sane kagenahin olih tekstil.[70] Industri tenun tangan Melayu prasida katureksain witnyane ngawit abad ka-13 ritatkala jalur perdagangan kangin nglimbak ring sor dinasti Song. Kabaosang indik tekstil sane kakaryanin ring lokal taler akehnyane tenun ring Semenanjung Malaya kakaryanin ring makudang-kudang akun Cina miwah Arab.[71] Ring pantaraning tekstil Melayu sane sampun kaloktah inggih punika Songkét, Batik, Telepok, Limar, Tenun, Kelingkam, Cindai, Pelangi miwah Tekad.
Busana Melayu klasik mabinayan pantaraning wewidangan sane matiosan, nanging busana tradisional sane pinih dalem ring masa modern inggih punika Baju Kurung (majeng ring anak istri) miwah Baju Melayu (majeng ring anak lanang), sane makakalih kaakui pinaka busana nasional majeng ring Malaysia miwah Brunéi Darussalam, miwah taler kaanggen olih komunitas Melayu ring Indonésia, Singapura, Filipina, Myanmar miwah Thailand.

Kruna Baju Kurung, sastra sane kategesang pinaka “menyelimuti tubuh” sang sane nganggen punika kasesuaiang madasar antuk prinsip-prinsip Islam sane sopan, sopan santun miwah ngasorang raga. Praktik punika paralel sareng doktrin agama Yahudi-Kristen, santukan ngamedalang anggota tubuh intim kaanggep pinaka sane kalarang ring Islam. Interpretasi punika raris kaserep ring cara mabusana miwah perspektif budaya Melayu, puniki prasida kuat kasaksiang ring pamrentahan Mansur Shah saking Malaka ring abad ka-15, sultan ngelarang rakyat Muslim istrinyane ring publik mangda wantah nganggen sarung saking bust ka sor. Sapanjang masa, Sang Melayu Baju Kurung ngranjing ring makudang-kudang reinkarnasi sadurung ngambil wangunnyane sane mangkin. Duaning jimbarnyane makudang-kudang kerajaan Melayu ring Nusantara, wangun lokal miwah mabinayan saking pola desain Baju Kurung taler prasida kasaksiang ring wewidangan punika, rumasuk Bengkulu, Kedah, Jambi, Johor-Riau, Pahang miwah Palémbang.[69]
Mode sane anut ring Baju Kurung majeng ring anak lanang sane kaloktah dados “Baju Melayu”. Bagian baduur busana punika kakaryanin antuk desain geometris sane meh-mehan pateh sareng Baju Kurung miwah lumrahnyane kapasangin antuk kain tenun sane kaloktah dados sarung. Pola sarung punika minab ngranjing simbol status perkawinan jadma punika utawi pangkatnyane ring masyarakat tradisional Melayu.[69]
Busana Melayu klasik sane lumrah lianan antuk anak muani inggih punika baju (kaos) utawi tekua (soroh kaos lengan panjang), baju rompi (rompi), kancing (kancing), celana batis cenik (celana), sarung sane kaanggen ring pinggang, capal (sandal), miwah tanjak utawi tengkolok (tutup sirah); ring para bangsawan, baju sikap utawi baju layang (soroh mantel) miwah pending (gesper sabuk hias) taler sinonim kaanggen pinaka busana formal. Taler sampun ketah wenten pendekar (prajurit Melayu) sane madue Kris sane nyelepin ring lipatan sarung sane ring arep.
Mabinayan sareng Baju Melayu sane terus kaanggen pinaka busana upacara kemanten, Baju Kurung kaanggen sarahina sapanjang warsa olih mayoritas anak istri Melayu. Kacingak PNS, buruh profesional miwah mahasiswa istri sane nganggen Baju Kurung sampun ketah ring Malaysia miwah Brunéi Darussalam.
Musik Melayu inggih punika genre musik rakyat sane mawit miwah nglimbak ring pasisi kangin Sumatra, Kalimantan miwah Semenanjung Melayu.[72] Musik puniki lumrahnyane katembangang olih jadma saking etnis Melayu miwah sering kasarengin antuk igel-igelan/pragina khas Melayu lokal, umpaminyane ngaturang igel-igelan ring acara utawi pesta tradisional, nyanggra tamu sane kahormatin, miwah ring parikrama agama.[73][74] Sane menarik ring genre musik puniki magenah ring komposisinyane sane kawangun antuk lirik tembang sane madaging puisi sane kaadaptasi ring kahuripan sarahina, tresna (sakadi Dondang Sayang) miwah bek madaging ajah-ajahan (pesan moral), madaging suara utawi vokal cengkok khas Melayu, miwah aransemen musik sane kasusun rapi.
Sinarengin antuk panglimbak jaman, musik Melayu sampun ngarasayang pergeseran gaya musik, umpaminyane sampun ngarasayang perpaduan sareng musik pop, musik rock miwah dangdut. Alur puniki prasida kapanggihin ring negara-negara sane mapaiketan sareng basa Melayu, minakadi ring Indonésia, Malaysia, Singapura miwah Brunéi Darussalam.
Ring pangawit panglimbaknyane, piranti musik sane kaanggen akehan aksi rebana sane kawastanin Kompang saking Ponorogo, ngambil gambus, senar biola, akordeon sané magending, parilaku gong, miwah serunai sane niup. Punika kaiusin olih budaya tanah Arab miwah tradisional Éropa. Sinarengin antuk panglimbak teknologi, makasami punika sampun kagentosin antuk piranti musik elektronik sane marupa keyboard. Nanging, ring parikrama sane sampun pastika piranti musik tradisional kantun kaanggen nglestariang tetamian budaya.
Ring panglimbaknyane, gerakan puniki sampun kaloktah ring warsa 80-an miwah malah ngranjing ring era "puncak kejayaan" ring warsa 90-an. Indike puniki kacihnayang antuk sayan akehnyane penyanyi miwah band Melayu, miwah pendatang anyar sane medal antuk tembang-tembang signature soang-soang.

Medalnyane Islam prasida negesang malih identitas Melayu ring abad ka-15. Antuk punika, ngasilang akehan piodalan miwah rerainan Melayu mangda mamargi paralel sareng kalénder Islam, yadiastun sampun dalem pisan antuk rasa karakter Melayu sane kuat. Hari Raya sane kalaksanayang nyabran kalih warsa (kacabut "Hari Agung") Aidilfitri miwah Aidiladha sane kaajum pinaka rerainan sane ageng ring makasami komunitas Melayu. Kalih hari libur punika mabuat pisan anggen ngomentarin kalih peristiwa utama miwah filsafat ring ajaran miwah kepercayaan Islam. Sane kapertama nyihnayang kajayaan dados umat Islam sesampun asasih puasa miwah sabar ring Ramadhan, nanging sane kaping kalih inggih punika ngamargiang yadnya sane kakaryanin olih Ibrahim (Abraham) antuk parab Allah.
Rahina libur Raya biasane kakawitin rikala acara mudik sane kaloktah dados Balik Kampung utawi Balik Raya sane kalaksanayang makudang-kudang rahina sadurung rerainan punika. Rikala Hari Raya, krama Melayu lakar ngerayaang antuk ngalaksanayang sholat Hari Raya, ngalaksanayang pesta sane ageng miwah ngrauhin timpal, nyama braya miwah pisaga. Simpang ring kuburan sang sane sampun seda taler mabuat pisan, pinaka cihna rasa hormat, tresna miwah rasa hormat.

Upacara liturgi miwah agama sane ageng lianan sane karayaang olih wong Melayu minakadi Ramadhan, sasih suci sane mamargi salami asasih sane kacumawisang antuk puasa siang hari miwah makudang-kudang parikrama agama; Maulidur Rasul, prosesi ageng khusus anggen ngaturang parama suksma majeng ring embasnyane Muhammad; Ashura, pangeling-eling Muharram ring dija krama Melayu pacang suci nirmala nyiagayang sanganan khusus, sane kaloktah dados Bubur Ashura; Nisfu Syaaban, upacara Pertengahan Sya'ban, rahina khusus puasa antuk pangampura; Nuzul Al-Quran, wahyu sane kapertama saking Al-Qur'an; Israk dan Mikraj, munggah ka suargan miwah Awal Muharram, warsa anyar Islam; tetiga rerainan sane kaping untat puniki lumrahnyane kalaksanayang antuk ngamargiang sholat sunat khusus, kuliah agama miwah diskusi Islam ring masjid.
Wenten taler akeh festival budaya regional domestik miwah acara sosial ring bidang Melayu sane mabinayan. Wewidangan pasisi manut sejarah sampun kaloktah ngamargiang upacara Mandi Safar utawi Puja Pantai, pemandian nyuciang salami sasih Islam Safar, sane pangawitnyane katiru saking upacara nyuciang suci Melayu pra-Islam kuno, mirib sareng tradisi Belimau sadurung Ramadhan; miwah Pesta Menuai, rerainan panen sane karayaang olih masyarakat Melayu pedalaman miwah agraris antuk permainan tradisional, teater, Joget miwah repertoar tari-main sane lianan. Nanging, makakalih praktik punika saka kidik punah sangkaning makudang-kudang revolusi sosial miwah ekonomi sane karekayasa ring komunitas Melayu duk abad ka-20. Tiosan punika, akeh krama Melayu taler sane kaloktah nyarengin rerainan kekaisaran anggen ngaturang parama suksma majeng ring istana kerajaan kerajaannyane soang-soang.
Fitur Islam taler kuat nyulam perayaan Melayu ring tingkat individu, penjajaran sane kaiket sareng upacara spiritual sane nglintangin pinaka Muslim. Krama Melayu biasane lakar ngatur kenduri, pesta upacara agama anggen ngerayaang utawi anggen nunas berkah antuk acara. Wenten makudang-kudang variasi filosofis saking kenduri, ngamuk saking Doa Selamat (nunas pasuecan miwah perlindungan ilahi), Kesyukuran (anggen ngaturang suksma miwah rasa suksma), Melenggang Perut (pijet upacara majeng ring ibu sane sampun mobot pianaknyane sane kapertama), Aqiqah miwah Cukur Jambul (upacara sane wau embas, anggen nyanggra kahuripan sane anyar), Bertindik (upacara nusuk sane kapertama majeng ring anak istri), Khatam (upacara wisuda, sesampun anak alit kapertama ngwacen Al-Quran jangkep), Khatan (masunat), Kahwin (pawiwahan), Arwah utawi Tahlil (doa-doa majeng ring jadma sane sampun padem), ring pantaraning akidik. Acara puniki lumrahnyane kalaksanayang olih kulawarga miwah tradisional kawantu olih krama ring parikrama sosial sane kaloktah dados Rewang utawi Gotong-royong. Ring sajeroning upacara puniki, makasami kulawarga pacang kawantu olih pisaga miwah nyama braya, ngaturang makudang-kudang tugas ngawit saking nyiagayang ajengan, ngatur genah, ngerakit logistik miwah kontrol teknis tiosan. Yadiastun asapunika, risampuné medalnyané urbanisme ring krama Melayu kontemporer, praktik Rewang/Gotong-Royong saka kidik kagentosin antuk layanan katering sewaan olih kulawarga.

Krama Melayu madue makudang-kudang soroh musik miwah tarian/pragina sane marupa perpaduan saking pengaruh budaya sane mabinayan. Genre khas ngawit saking drama tarian rakyat tradisional Melayu sakadi Mak Yong ngantos tarian Zapin sane kaiusin olih Arab. Gerakan sane kakoreografi taler mabinayan saking langkah miwah lagu sane sederhana ring Dikir barat ngantos gerakan sane rumit ring Joget Gamelan.
Musik tradisional Melayu punika dasarnyane perkusif. Makudang-kudang soroh gong ngicenin tepuk antuk akeh tarian. Wenten taler drum sane mabinayan ukurannyane, ngawit saking rebana ubi sane ageng sane kaanggen ngewatesin acara-acara sane mabuat ngantos jingled-rebana alit (drum bingkai) sane kaanggen iringan recitasi vokal ring upacara agama.[75]

Musik Nobat dados kepahan saking Royal Regalia istana Melayu ngawit rauhnyane Islam ring abad ka-12 miwah wantah kasobyahang ring upacara istana sane mabuat. Orkestranyane ngranjing piranti suci miwah pinih kasub inggih punika nehara (gendang ceret), gendang (gendang maulu ganda), nafiri (terompet), serunai (oboe), miwah kadang-kadang gong sane madaging tombol miwah sepasang simbal.[76]
Panglalah India kuat ring sasolahan bayangan tradisional sane kaloktah dados Wayang Kulit ring dija carita saking epik Hindu; Ramayana & Mahabharata sane ngawangun repertoar sane utama. Wenten petang soroh teater wayang bayangan sane khas sane prasida kapanggihin ring Semenanjung Malaya; Wayang Gedek, Wayang Purwa, Wayang Melayu miwah Wayang Siam.[77][78][79] Yadiastun asapunika, seni miwah carita Wayang Purwa miwah Wayang Siam nyihnayang pengaruh regional sane masikian sareng Jawa miwah Siam soang-soang, nanging Wayang Melayu miwah Wayang Gedek nyaritayang wangun miwah mode Melayu sane lebih asli.
Seni sasolahan Melayu sane sampun kaloktah lianan inggih punika; Teater Bangsawan, Dondang Sayang balada tresna miwah tarian Mak Inang saking Kesultanan Malaka, teater Jikey miwah Mek Mulung saking Kedah, Tarian Asyik miwah Drama Tari Menora saking Patani miwah Kelantan, Tarian Ulek mayang miwah Rodat saking Terengganu, Teater Boria saking Penang, Tari Canggung saking Perlis, Tembang naratif Mukun saking Brunéi Darussalam miwah Serawak,[80][81] Gending Sriwijaya sane saking Palémbang, Tari Serampang Dua Belas saking Serdang,[81] Zapin Api saking Riau miwah Dikir barat Singapura saking Singapura.

Ukiran kayu inggih punika pahan saking seni visual Melayu klasik. Wong Melayu manut tradisi sampun ngias monumen, perahu, sanjata, makam, alat musik, miwah piranti antuk motif flora, kaligrafi, geometri, miwah fitur kosmik. Seni puniki kalaksanayang antuk atenga ngicalang kayu nganggen piranti sane tajem miwah nganutin pola, komposisi miwah urutan sane sampun katentuang. Wangun seni sane kaloktah dados ukir puniki kaajum pinaka parilaksana bhakti para pengrajin majeng ring sang sane ngaryanin miwah paica majeng ring semetonnyane.[82]
Wangun seni puniki utamanyane mapaiketan sareng akehnyane kayu ring Kepulauan Melayu miwah taler olih kawagedan para tukang ukir kayu sane sampun ngawinang krama Melayu prasida ngamargiang ukiran kayu pinaka kerajinan. Latar tropis alami ring dija flora miwah fauna akeh sampun nginspirasi motif antuk kagambarin saking wangun abstrak utawi magaya dados papan kayu. Antuk rauhnyane Islam, wangun kaligrafi geometris miwah Islam kasobyahang ring ukiran kayu. Kayu sane kaanggen biasane saking spesies kayu keras tropis sane sampun kaloktah awet miwah prasida nahan serangan jamur, kumbang power-boots miwah rayap.[83]
Umah utawi masjid tradisional Melayu khas lakar kahiasin antuk lewih saking 20 komponen maukir. Ukiran ring tembok miwah panel ngawinang angin udara prasida maedar efektif ring jero miwah ring jaba wangunan miwah prasida ngawinang sinar matanai nyunarin jeroan struktur. Rikala punika taler, bayangan sane kacemplungang olih panel taler pacang ngawetuang bayangan madasar antuk motif nambahin keindahan ring lantai. Dadosne, komponen sane maukir ngalaksanayang tatujon fungsional miwah estetika.

Sastra lisan miwah sastra klasik krama Melayu akeh madaging potret krama, saking masa kuno ngantos masa mangkin.[84]
Sinalih tunggil wangun puisi ring susastra Melayu inggih punika – sang Pantun, Syair miwah Gurindam.
Wangun sastra Melayu sane pinih riin inggih punika susastra lisan miwah subjek sentralnyane inggih punika carita rakyat tradisional sane mapaiketan sareng alam, buron miwah jadma. Satua rakyat Melayu klasik puniki kawangun antuk tembang miwah musik tradisional, puisi pahlawan, satua hewan, satua hantu, peristiwa sane sampun lintang, satua, satua simbolis, mitos miwah satua bardik. Soang-soang satua punika madue energi soang-soang ring sajeroning karakter, semangat, latar belakang miwah carita miwah akehan kakaryanin antuk tatujon bagia, nuntun, ngajahin, ngelingang, nlatarang, pantaraning akidik. Satua-satua punika kaapal tur katedunang saking siki generasi sang sane nyatua nuju generasi sane selanturnyane. Akeh satua-satua punika taler sane kasurat olih penglipur lara (para tukang satua) umpaminyane: Hikayat Malim Dewa, Hikayat Malim Deman, Hikayat Raja Donan, Hikayat Anggun Cik Tunggal, miwah Hikayat Awang Sulung Merah Muda.
Rikala pengaruh India ngamargiang pamarginnyane ka Kapuloan Melayu sawatara 2000 warsa sane sampun lintang, susastra Melayu ngawit ngranjingang unsur-unsur India. Sastra jaman puniki akehan terjemahan sastra Sansekerta miwah roman, utawi paling kidik makudang-kudang produksi sane terinspirasi saking sakadi punika, miwah penuh antuk kiasan mitologi Hindu. Minab ring pangawit puniki prasida katureksain karya-karya sakadi Hikayat Seri Rama (terjemahan bebas saking Ramayana), Hikayat Bayan Budiman (adaptasi saking Śukasaptati) miwah Hikayat Panca Tanderan (adaptasi saking Hitopadesha).[85]
Era sastra Melayu klasik kakawitin sesampun rauh agama Islam miwah penemuan aksara Jawi (aksara Melayu berbasis Arab). Ngawit saking punika, kapercayaan miwah konsep Islam ngawit ngawetuang ciri ring susastra Melayu. Batu Prasasti Terengganu, sane mawit saking warsa 1303, inggih punika sesuratan narasi Melayu sane pinih riin kauningin. Batu punika matulis catetan sejarah, hukum, miwah romansa antuk aksara Jawi.[86] Ring puncaknyane, Kesultanan Malaka nenten ja wantah pusat Islamisasi kemanten, nanging taler pusat ekspresi budaya Melayu rumasuk susastra. Ring masa puniki, karya sastra Timur Tengah sane kasub katerjemahang miwah buku-buku agama kasurat nganggen basa Melayu. Pantaraning karya terjemahan sane kasub inggih punika Hikayat Muhammad Hanafiah miwah Hikayat Amir Hamzah.
Medalnyane sastra Melayu salami masa punika taler kasurat olih komposisi sastra asli sane lianan sane kawarnain olih tasawuf mistis saking kangin tengah, karya-karya sane kasub saking Hamzah Fansuri sakadi Asrar al-Arifin (Rahsia Orang yang Bijaksana; Rahasia Sang Wicaksana), Sharab al-Asyikin (Minuman Segala Orang yang Berahi; Inuman saking Samian Sane Bergairah), miwah Zinat al-Muwahidin (Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan; Ornamen Sami Sang Bhakti) prasida kacingak dados opera magna ring masa punika.

Karya susastra Melayu sane pinih utama minab inggih punika Sejarah Melayu sane kasub utawi Sulalatus Salatin. Punika kabaos "karya sastra Melayu sané pinih kasub, khas, miwah pinih becik saking makasami karya sastra Melayu" olih silih tunggil sujana sané pinih kasub ring studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.[87] Pinanggal sane pastika saking kasuratnyane miwah identitas pangawi aslinyane nenten pastika, nanging ring sor titah Sultan Alauddin Riaayat Shah III saking Johor duk warsa 1612, Tun Sri Lanang ngawasin proses redaksi miwah penyusunan Sejarah Melayu.[88]
Ring abad ka-19, sastra Melayu polih makudang-kudang paweweh sane mabuat, rumasuk Kitab Ilmu Bedil (Buku Sanjata Tradisional) sane ngicenin rincian sane mawiguna indik amunisi miwah sanjata tradisional Melayu. Era punika taler nyaksiang kawigunan jurnal medis Melayu sane jimbar, sane kaloktah pinaka Kitab Tib. Karya-karya puniki sujatinnyane mabuat santukan dados acuan ring pengetahuan lan teknologi Melayu salami era klasik.[89] Teks-teks Melayu abad ka-19 sane lianan kasurat ring Sumatra, punika rumasuk Kitab Pengetahuan Bahasa (Buku Pengetahuan Linguistik) olih Raja Ali Haji miwah Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan (Ringkesan Pesona untuk Laki-laki dan Wanita) olih Khatijah Terung, kurenan saking Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.[90]
Abad sane pateh taler nyaksiang pauwahan sane ageng ring susastra Melayu malarapan antuk sasuratan Abdullah bin Abdul Kadir, munshi sane kasub sane embas ring Malaka ring Singapura.[85] Abdullah kabaos pinaka jadma Melayu sane pinih mabudaya sane naenin nyurat,[85] silih sinunggil inovator sane pinih ageng ring aksara Melayu[59] miwah bapak sastra Melayu modern.[86] Karya-karyannyane sane pinih utama inggih punika Hikayat Abdullah (otobiografi), Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan (cakepan indik pamarginnyane majeng ring pemerintah ka Kelantan), miwah Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah (cakepan indik ziarahnyane ka Mekkah warsa 1854). Karyannyane dados inspirasi majeng ring generasi-generasi penulis sane jagi rauh miwah nyihnayang tahap awal transisi saking sastra Melayu klasik nuju sastra Melayu modern.[59]
- ↑ Milner 2010, pp. 24, 33.
- ↑ Barnard 2004, pp. 7 & 60.
- ↑ Milner 2010, p. 131.
- ↑ Barnard 2004, pp. 7, 32, 33 & 43.
- ↑ Reid, Anthony (Oktober 2001). "Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities". Journal of Southeast Asian Studies. 32 (3): 295–313. doi:10.1017/S0022463401000157. PMID 19192500.
- ↑ Melebek & Moain 2006, pp. 9–10.
- ↑ Barnard 2004, p. 3.
- ↑ Deka 2007, p. 57.
- ↑ Pande 2006, p. 266.
- ↑ Gopal 2000, p. 139.
- ↑ Ahir 1995, p. 612.
- ↑ Mukerjee 1984, p. 212.
- ↑ Sarkar 1970, p. 8.
- ↑ Gerini 1974, p. 101.
- ↑ I Ching 2005, p. xl–xli.
- ↑ Melayu Online 2005.
- ↑ Kulke, Hermann; Kesavapany, K.; Sakhuja, Vijay, eds. (2009). Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
- ↑ Miksic, John M. (2013). Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800. NUS Press. ISBN 978-9971-69-558-3.
- ↑ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands Archived 2025-05-08 at the Wayback Machine. Singapore Bicentennial Office. November 2019.
- ↑ Gerini, G. E., & Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs). Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.
- ↑ Muljana 1981, p. 223.
- ↑ "Chronicle of Mongol Yuan". guoxue.com (ring Tionghoa). Kaarsipin saking versi asli tanggal 27 Agustus 2010. Kaaksés 21 Maret 2026.
- ↑ Hall 1981, p. 190.
- ↑ Cordier 2009, p. 105.
- ↑ Wright 2004, pp. 364–365.
- ↑ Crawfurd 1856, p. 244.
- ↑ Barnard 2004, p. 4.
- ↑ Milner 2010, pp. 22.
- 1 2 Milner, Anthony (2008). The Malays. John Wiley & Sons. doi:10.1002/9781444305098. ISBN 9781444305098.
- ↑ See also Hooker, Virginia Matheson (2016). Fleet, Kate (ed.). "Hang Tuah, Hikayat". Encyclopaedia of Islam (ring Inggris) (édisi ka-3). doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_30299. Kaaksés 6 Séptémber 2026.
- ↑ Bradley, Francis R. (June 2009). "Moral order in a time of damnation: The Hikayat Patani in historical context". Journal of Southeast Asian Studies. 40 (2). doi:10.1017/S0022463409000150.
- ↑ Porath, Nathan. "The Hikayat Patani: The Kingdom of Patani in the Malay and Thai Political World". Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 84 (2 (301)): 54. doi:10.1353/ras.2011.0016.
- ↑ Iskandar, Teuku (1958). De Hikajat Atjeh. 's-Gravenhage: Martinus Nijhoff. doi:10.26530/OAPEN_613413. Kaarsipin saking versi asli tanggal 30 Méi 2024. Alt URL
- ↑ See also Braginsky, Vladimir (2008). "Structure, date and sources of Hikayat Aceh revisited: The problem of Mughal-Malay literary ties". Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia. 162 (4): 441–467. doi:10.1163/22134379-90003662.
- ↑ Zaki Ragman 2003, pp. 1–6
- 1 2 Syed Husin Ali 2008, p. 57
- ↑ Johns & Lahoud 2005, p. 157.
- ↑ Andaya & Andaya 1984, p. 55.
- ↑ Winstedt 1925, p. 125.
- ↑ Burgat 2003, p. 54.
- ↑ Bolton & Hutton 2000, p. 184.
- ↑ "The Malay of Malaysia". Bethany World Prayer Center. Kaarsipin saking versi asli tanggal 10 Oktober 2012. Kaaksés 6 Séptémber 2026.
- ↑ Henket & Heynen 2002, p. 181.
- 1 2 Marshall Cavendish 2007, p. 1219
- ↑ Chihara 1996, p. 213.
- ↑ Van Beek & Invernizzi 1999, p. 75.
- ↑ Jermsawatdi 1989, p. 65.
- ↑ O'Reilly 2007, p. 42.
- ↑ Jamil Abu Bakar 2002, p. 59.
- ↑ Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi 2005, p. 19.
- ↑ Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi 2005, p. 24.
- ↑ Ahmad, A. Ghafar. "Malay Vernacular Architecture". Kaarsipin saking versi asli tanggal 10 Juni 2010. Kaaksés 7 Nopémber 2026.
- ↑ Noor & Khoo 2003, p. 47.
- ↑ Steele, James (2009). The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3. Greenwood Press. pp. 187–188. ISBN 978-0-313-33791-8. Kaaksés 7 Nopémber 2026.
- ↑ Jantan, Amer Hamzah; Said, Hassan; Bajunid, Ibrahim Ahmad; Ismail, Ibrahim; Talib, Shaharil; Ahmad, Shamsulbahriah Ku (2002). Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation. Asia-Europe Institute, University of Malaya. pp. 16–17. ISBN 983-2085-42-X. Kaaksés 7 Nopémber 2026.
- ↑ "For Sale – CountryHeights". The Art of Living Show. 22 Maret 2011. Kaarsipin saking versi asli tanggal 12 Désémber 2021 – saking YouTube.
- ↑ Wright 2007, p. 492.
- ↑ Teeuw 1959, p. 149.
- 1 2 3 4 Sneddon 2003, p. 59
- ↑ Sneddon 2003, p. 84.
- ↑ Sneddon 2003, p. 60.
- ↑ Sweeney 1987.
- ↑ Van der Putten & Cody 2009, p. 55.
- ↑ Wong 1973, p. 126.
- ↑ Clyne 1992, p. 413.
- ↑ Brown & Ogilvie 2009, p. 678.
- ↑ "Kedah MB defends use of Jawi on signboards". The Star. 2008. Kaarsipin saking versi asli tanggal 29 Oktober 2012.
- ↑ "Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو)". Omniglot. Kaarsipin saking versi asli tanggal 26 Juni 2019. Kaaksés 8 Séptémber 2026.
- 1 2 3 Hassan 2016.
- ↑ Maznah Mohammad 1996, p. 2.
- ↑ Maznah Mohammad 1996, p. 19.
- ↑ Sahputra, T. W. H., Martarosa, & Warhat, Z. (2019). Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas. Melayu Arts and Performance Journal, 2(2), 191–200.
- ↑ Purba, Junaidi; Putri, Sabrina Maulidia; Nelson, Ricky; Silaban, Cahyani Yesika br; Ridho, Muhammad Habibur; Andika, Riki; Sitorus, Christina Harianti; Sa, Maulidha; Dardanila. TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES. Mawadra Lestari Enterprise. p. 62. ISBN 978-629-95611-1-8.
- ↑ Asbullah, Habib; Rizkia, Ayu; Batrisya; Julianto, Deldi; Pangestu, Dimas; Rania, Dinda Safira; Miranti, Dwi; Afrillia, Ega; Irianto, Ega Deni. Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan (ring Indonesia). Penerbit Pustaka Rumah C1nta. p. 95. ISBN 978-623-7961-67-3.
- ↑ Moore 1998, p. 48.
- ↑ Marshall Cavendish 2007, p. 1220.
- ↑ Srinivasa 2003, p. 296.
- ↑ Ghulam Sarwar Yousof 1997, p. 3.
- ↑ Matusky 1993, pp. 8–11.
- ↑ Marzuki bin Haji Mohd Seruddin 2009.
- 1 2 Ahmad Salehuddin 2009
- ↑ Said 2005.
- ↑ Said 2002.
- ↑ Littrup 1996, p. 192.
- 1 2 3 Ford 1899, pp. 379–381
- 1 2 Marshall Cavendish 2007, p. 1218
- ↑ Boyd 1999, p. 756.
- ↑ Jaaffar, Hussain & Ahmad 1992, p. 260.
- ↑ "Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016)". The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific. 10 Juli 2016. Kaarsipin saking versi asli tanggal 3 Désémber 2017. Kaaksés 7 Nopémber 2026.
- ↑ Musa, Mohd Faizal (2021). "Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The "Outrageous" Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung". Religions (ring Inggris). 12 (3): 219. doi:10.3390/rel12030219. ISSN 2077-1444.
- (Melayu) Puisi Usman Awang mengenai Melayu. [permanent dead link]
- (Inggris) Melayu
- (Indonésia) Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas[permanent dead link]
- (Indonésia) Bhinneka Tunggal Ika Archived 2010-01-26 at the Wayback Machine
- (Indonésia) Gerakan Bangsa Melayu Besar Archived 8 April 2016 at the Wayback Machine
- Suratan pilihan
- Makejang suratan pilihan
- Articles containing Malay (macrolanguage)-language text
- CS1 Tionghoa-language sources (zh)
- Halaman yang menggunakan multiple image dengan pengubahan ukuran gambar otomatis
- CS1 Inggris-language sources (en)
- Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
- All articles with dead external links
- Articles with dead external links from September 2026
- Suratan sareng parameter tanggal ten valid ring mal
- Articles with permanently dead external links
- Articles with dead external links from April 2021
- Melayu
- Wong
- Malaysia
- Indonésia
- Brunéi Darussalam
- Singapura