Tikeh

Tikeh (aksara Bali: tikĕḥ) utawi sané ketah kabaos Klasa, inggih punika piranti rumah tangga tradisional Bali sané pinih utama [1]. Tikeh marupa alas rata sané malakar aji anyaman tur kaanggén genah malinggih, sirep, utawi mebanten [2]. Piranti puniki sampun sué pisan dados silih sinunggil uparengga (perlengkapan) sané pinih vital ring kauripan krama Bali, ngawit saking jaman purwa [3].
Tikeh malakar aji anyaman saking sarana alam sané wenten ring Bali [4]. Bahan utamané inggih punika saking taru toya (tumbuhan air), minakadi Pandanus (pandan), Mendong (sukla/sejenis rumput), utawi Rotan [5]. Taru pandan sané jagi kaanggén patut kaolah dumun, minakadi kairis-iris raris kagarang mangda alus tur dangan kaanyam [6]. Wangun tikeh puniki rata, segiempat (persegi panjang), tur dangan kalipet (dilipat) yéning jagi kasimpen [7]. Kualitas tikeh puniki matios-tiosan:
- Tikeh Klasa: Inggih punika tikeh sané anyamannyané kasar, sering kaanggén ring genah dapur utawi alas sané nénten sakral [8].
- Tikeh Bidang: Inggih punika tikeh sané anyamannyané alus tur becik, sering kaanggén alas upacara utawi rikala nampa tamu ageng [9].
Kawigunan Tikeh prasida kabinayang dados kalih, inggih punika kawigunan profan miwah sakral.
- Tikeh kaanggén pinaka genah malinggih rikala krama matama (ngajeng), mapunduh (kumpulan), utawi rikala sirep ring balé-balé [10].
- Tikeh Dahar utawi Tikeh Saji sané alit sering kaanggén tatakan rikala matama (ngajeng) mangda ajeng-ajengané nénten kena lemah (lantai) [11].
- Tikeh dados alas sané suci ring genah upacara ring natar pura utawi balé [12].
- Tikeh kaanggén alas Sulinggih utawi Pemangku rikala jagi muja (nganteb banten) utawi ngicénin dharma wacana [13].
- Ring upacara pawiwahan (wiwaha), tikeh sané anyar miwah alus dados silih sinunggil uparengga sané dados alas malinggih sang pangantén [14].
- Warna tikeh sané alami (putih/kuning pucat) nyihnayang kesucian ring genah upacara [15].
Tikeh nyihnayang simbol Pertiwi (unsur tanah) sané nyangga kauripan manusa ring jagaté [16]. Tikeh taler dados lambang kasederhanaan (kesederhanaan) sané patut kalaksanayang olih manusa Hindu [17]. Proses nganyam tikeh sané maperluang katreptian miwah tata krama saking pengerajin nyihnayang karukunan (kebersamaan) miwah ketenangan [18]. Santukan malakar aji sarana alam, tikeh dados simbol manusa patut tetep eléct (inget) ring sumber utawi wiji (asal) kauripannyané [19].
- [1] Dinas Kebudayaan Provinsi Bali. (2016). Ensiklopedi Budaya Bali. Denpasar: Balai Bahasa.
- [2] Wiana, I. K. (2004). Mengapa Bali Disebut Pulau Dewata?. Jakarta: Pustaka Bangsa.
- [3] Eiseman, F. B. (1990). Bali: Sekala and Niskala. Singapore: Periplus Editions.
- [4] Geria, N. K. (2018). Tata Cara Mebanten dan Fungsi Tirta. Denpasar: Pustaka Bali Post.
- [5] Wirawan, A. A. B. (2005). Sejarah Sosial Bali Abad XIX. Denpasar: Udayana University.
- [6] Tim Peneliti Kriya Bali. (2019). Seni Anyaman Bali. Denpasar: ISI Press.
- [7] Gelebet, I. N. (1982). Arsitektur Tradisional Daerah Bali. Jakarta: Depdikbud.
- [8] Sukanata, I. W. (2015). Kualitas Bahan Alami untuk Perlengkapan Upacara. Jurnal Seni Rupa, 5(1).
- [9] Vickers, A. (1989). Bali: A Paradise Created. Singapore: Periplus.
- [10] Sudarsana, I. B. P. (2004). Ajaran Agama Hindu: Upacara Yadnya. Denpasar: Yayasan Dharma Acarya.
- [11] Titib, I. M. (2003). Teologi & Simbol-simbol dalam Agama Hindu. Surabaya: Paramita.
- [12] Putra, I. G. A. A. (2012). Filosofi Simbolis Peralatan Upacara. Denpasar: UNHI Press.
- [13] Cudamani. (2020). Filosofi Banten Bali. Denpasar: Pustaka Bali Post.
- [14] Surada, I. M. (2007). Kosmologi Hindu dalam Budaya Bali. Surabaya: Paramita.
- [15] Punyatmadja, I. B. O. (1992). Panca Sraddha. Jakarta: Yayasan Dharma Sarathi.
- [16] Murni, N. L. P. (2021). Nilai Karukunan dalam Tradisi Anyaman Bali. Jurnal Budaya, 12(3).
- [17] PHDI Pusat. (2010). Himpunan Keputusan Seminar Kesatuan Tafsir Terhadap Aspek-Aspek Agama Hindu. Jakarta.