Nirartha

Danghyang Nirartha utawi Pedanda Shakti Wawu Rauh utawi Danghyang Dwijendra inggih punika tokoh agamawi Saiwa ring Bali miwah pamargi Hindu ring abad ka-16. Ida ngadegang ajahan Saiwa miwah pasametonan padanda Saiwa ring Bali.[1]
Nirartha rauh ring Bali ring warsa 1537 mangda ngwarah Raja Gélgél Dalem Baturenggong. Ida ninggal kraton Blambangan sareng pamasetonannyané mawinan silih tunggil rabinnyané Raja Blambangan kasemaran sareng ida. Manut satua, Nirartha mamargi ka Bali nglinggihin labu. Punika dados mawinan para Brahmin ring Bali nénten dados ngajeng labu.[2]
Sasampun ida rauh ka Bali, ida rauh ka puri Dalem Baturenggong. Sadaweg warsa-warsa sadurung rauhné, Bali kena sangkaon akéh. Nirartha ngaturang silih tunggil rambutné ring Raja miwah ngendikaang yén rambuté punika jagi nylametang Bali saking sangkaon.[2] Rambuté kagenahang ring silih tunggil pura ring Bali raris dados genah ziarah anggé panganut Saiwa sami.
Nirartha kasengguh pinaka jadma sané makarya arsitéktur padmasana ring pura-pura Hindu Bali.[3] Pura-pura puniki kasengguh pinaka panumadian déwa Siwa sané Agung.[4] Sadaweg ida malancaran ring Bali, padmasana akéh pisan kawangun ring pura-pura pasisi.[5] Nirartha taler makarya sistem kahyangan tiga ring désa-désa Bali. Ring kalér désa wénten puran Brahma, ring tengah puran Wisnu miwah ring kelod wénten puran Siwa. Sistemé punika kaanggén antuk makukuhin pamineh Trimurti.
Nirartha munggahang pamineh moksha ring Indonésia. Ida ngadegang pasametonan pedanda Saiwa miwah kantun kasengguh pinaka leluhur sami pedanda Saiwa.
Dang Hyang Nirartha taler kaloktah dados sang kawi spiritual sane pinih pangawi produktip. Ida sareng sisya-sisyane ngamedalang makeh karya-karya agama miwah filsafat sane mabuat pisan ring panglimbak sastra ilmiah Bali. Makudang-kudang suratan sastra punika minakadi: Sebun Bangkung, Kawya Dharma Putus, Sarakusuma, Ampik, Ewer, Dharmatattwa, Mahisa Langit, Wasistapraya, Anyang Nirartha, Kakawin Usana Bali, Rareng Canggu, Wilet, Manyura, Anting-anting Timah Karasnagara, Sagaragunung, Jagal Tua, Amurwatembang, Rangga Wuni, Amerthamasa, Gitataken, Patal, Sahawiji, Raren Taman, Rarakedura, Kebo Dungkul, Tepas, Kakasen, Kakawin Arjuna Pralaba, Nusa Bali Tahun, Legarang, Dharma Pitutur, Gagutuk Menur, Brati Sasana, Sundarigama, Aras Negara, Siwa Sasana, Nurcaya Nursada, Suluk Ali-Fatimah, Smaragama, dan Mulaning Pati.[6]
Makudang-kudang candi utama ring Bali kapercayain sampun dados singgahan utawi kawangun olih Ida Dang Hyang Nirartha tatkala pamargin Idane. Puniki minakadi:
- Pura Perancak
- Pura Rambut Siwi (menyimpan potongan rambut beliau)
- Pura Pakendungan (menyimpan keris beliau, Ki Baru Gajah)
- Pura Pulaki
- Pura Melanting
- Pura Sakti Mundeh
- Pura Petitenget (menyimpan tempat sirih beliau)
- Pura Gandamayu
- Pura Taman Pule (bekas asrama spiritual beliau)
- Pura Hulu Watu
- Pura Pojok Batu
- Pura Masceti
- Pura Tengkulak
- Pura Tanah Lot
- Pura Giri Tambora (Dompu, Sumbawa)
- Pura Kaprusan (Lombok)
- Pura Batu Bolong (Lombok)
- Pura Batu Selayar (Lombok)
- Pura Baleku (Lombok) [7]
Pura puniki mangkin pinaka puser ibadah sane mautama ring agama Hindu Bali, tur nyihnayang late tetamian spiritual lan budaya sane kawarisang olih ida.[8]
- ↑ Pringle,Robert. (2004) A Short History of Bali: Indonésia's Hindu Realm. Crows Nest, NSW: Allan & Unwin ISBN 1-86508-863-3
- ↑ 2,0 2,1 "Of Temples and Dragons". Bali Plus. Kaarsipin saking versi asli tanggal 2007-10-08. Kaaksés 2019-05-05.
- ↑ "Kotamadya Denpasar". bali-paradise.com. Kaarsipin saking versi asli tanggal 2021-01-22. Kaaksés 2019-05-05.
- ↑ Bali and Lombok, p.46-47, 2001, Dorling Kindersley Limited, London ISBN 978-0-7566-2878-9
- ↑ Sekelumit Sejarah dan Cara Sembahyang, Bali Post 8 Juli 2007
- ↑ Wirawan, I.B. (2015). Sastra Keagamaan Hindu Bali. Denpasar: Pustaka Bali. hlm. 52–59.
- ↑ Sudharta, I Gusti Putu Ph.D. (1993). Babad Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Daerah Bali. hlm. 204–206.
- ↑ Kotamadya Denpasar Archived 2021-01-22 at the Wayback Machine Bali Paradise
- Pringle,Robert. (2004) A Short History of Bali: Indonesia's Hindu Realm. Crows Nest, NSW: Allan & Unwin ISBN 1-86508-863-3.
- Hinduism and Islam in Indonesia: Bali and the Pasisir World Indonesia, Vol. 44. (Oct., 1987), pp. 30–58.